Liber Beneficiorum Jana Łaskiego oraz regestry poborowych jako źródło wiedzy o XVI -wiecznym Mierzynie i parafii Mierzyn

 

W szczątkowym archiwum parafialnym znajduje się napisany w języku łacińskim odpis aktu Kapituły Gnieźnieńskiej z roku 1521, a dokonany w roku 1671 przez ks. Stanisława Rzuckiego, kanonika gnieźnieńskiego. Odpis ten jest identyczny z odpowiednim fragmentem Liber beneficiorum Jana Łaskiego. Nosi on tytuł Erekcja kościoła w Mierzynie 1521r. Nie jest to jednak erekcja a stwierdzenie uposażenia i granic dawno już istniejącej parafii pod wezwaniem Św. Mikołaja, o czym w dokumencie wyraźnie powiedziano: do tegoż wyżej wzmiankowanego kościoła w Mierzynie należy od czasów starożytnych- spectant enim ex antiqo ad eandem Ecclesiam ultra praedictam Mierzyn”

Opis parafii z początku XVI wieku, zarządzanej przez ks. Jana Mirskiego daje nam wiedzę na temat ówczesnego Mierzyna, oraz funkcjonowania kościoła parafialnego.

Uposażenie parafii było dość duże, bo na utrzymanie proboszcza, dwóch wikariuszów, organisty i sługi kościelnego parafia ma następujące włości i dochody: z zachodniej strony kościoła dom i budynki plebańskie (tak jak i obecnie) z ogrodami i rolą, a w przedłużeniu tegoż, obszerną sadzawkę i drugą mniejszą; od strony południowej kościoła, oddzielne domy dla wikariuszy,

za tymi zaś domami również sadzawka (dziś jest tam mały placyk-parking ). Ma też pole trzyłanowe zwane Niwa, a z drugiej strony plebanii od północy również ziemię, aż do granic wsi Bryszki, tejże samej przestrzeni łąkę zwaną Krzetla, z której zbiera się trzy wozy siana, drugą łąkę zwaną plebańską z przyległym lasem dotykającym granic Cieszanowskich, nadto 4 łany w Bryszkach, z których dzierżawy płacą proboszczowi po 6 gr z łana. Nadto z 4 łanów należących do obu dworów w Mierzynie( gdzie drugi był nie wiadomo) szlacheckich, dziedzicznych,a obsadzonych kmieciami, którymi są: Jakub Milczuch, Jan Koruna, Stanisław Spychała, czwarty zaś łan zwany Tworkowski niezajęty, oraz z 4 pól dworskich zwanych: Chyszczyska, Korzeń, Leszczyce i Kopaniny należy się z dawna i dziś dziesięcina w naturze, ze wszystkich zaś pól kmiecych mierzyńskich dziesięcina w pieniądzach po 1 groszu z łana do równego podziału między proboszcza mierzyńskiego i kasę arcybiskupią w Gnieźnie.Z Rajska dwojakiego, Bryszek, Daniszewic, Cieszanowic i Szczepanowic wszyscy kmiecie dają dziesięcinę w naturze zwożoną przez tychże; z dworów zaś dziesięcinę zwozi proboszcz własnym kosztem.Z Tomawy dziesięcina w naturze z jednego łanu dworskiego zwanego Stare Chlewce, podobnie ze wsi Żerechowej ze wszystkich pól wiejskich z wyjątkiem pól: Kamień, Budzianów/ Chudzianów należy się dziesięcina w naturze, toż samo z dawnych i dodanych pól dworskich w Cieszanowicach.Z Remiszewic( par. Czarnocin), Praszek (par. Łaznów), Pokrzywnicy (par. Piątek Wielki) i Łąk( Łęki Szlacheckie w par,Ręczno), wsie jakkolwiek nie należące do parafii Mierzyn, jednak z dawna dawać maja dziesięcinę w naturze. Z Wilkoszewic ( w par. Rozprza) należy się dziesięcina z jednego pola dworskiego, leżącego na południe od dworu , a zwanego Niwa. Z Wiskitna (par Mileszki), i Wardzyna (par. Czarnocin) należy się dziesięcina: z Wiskitna ziemi sołectwa, a z Wardzyna z ziemi dworskiej. Razem więc około 6 łanów pól i łąk.Nadto posiadali proboszczowie plebański folwark Kulizów składający się z kilku łanów. Z tego uposażenia szło na utrzymanie dwóch wikariuszów, dochody z ról kmiecej i spychalińskiej, na utrzymanie zaś organisty dochód z gruntu zagrodniczego i łąki tamże leżącej .Z dokumentu tego dowiadujemy się, że Mierzyn w tym czasie podzielony był między dwóch właścicieli. Jednymi z nich byli niewątpliwie Mirscy, istniały dwa dwory oraz siedziało wtedy we wsi trzech chłopów. Poznajemy ich nazwiska. Dzisiejsza część Mierzyna zwana Kulizów była odrębnym folwarkiem plebańskim i tak było do uwłaszczenia, aż do roku 1864. Wydaje się, że Kulizów kończył się tuż za kościołem przy strumyczku, strudze która wypływała w okolicach dzisiejszego parku, prawdopodobnie ze stawu, a dziś jest to rów odchodzący od pierwszego stawu za kościołem. Strumyk ten wpływał do Luciąży. Między kościołem a grodziskim teren był podmokły, do dziś w wielu miejscach znajduje się tam ziemia torfowa.O tym, że parafia istniała już przed rokiem 1521 świadczy również fakt, że w dokumencie z roku 1399 wspomniano o plebanie Mateuszu z Mierzyna. Według mnie parafia mogła być utworzonaw poł. XIV wieku, świadczy o tym dziesięcina, którą ściągano z odległych miejsc w dawnym województwie sieradzkim.

Kolejnym dokumentem źródłowym dającym wiedzę na temat wsi Mierzyn w XVI wieku są rejestry poborowych, (rejestr wykorzystywano na sejmach w celu kontroli ściąganych podatków, był to wykaz poddanych, ziemi i budynków, od których właściciele płacili podatek) z lat 1511 i 1518 oraz 1552–1553². Na początku XVI w. do wsi należało 4,5 łana ziemi, znajdowała się tutaj karczma i opuszczony wtedy młyn. Nieco później, bo w roku 1552/1553 wieś podzielona była na dwie części. Jedna była w rękach nieznanej z imienia wdowy Mirskiej i jej synów lub dzieci(filio), którzy posiadali 3 chłopów i 2 łany ziemi. Druga część należała do Jana Mirskiego posiadającego 10 chłopów i młyn. Warto dodać, że młyn ten występuje później jako młyn Gajny i pod taką nazwą znajduje się w księgach metrykalnych oraz na mapie Prus Południowych Davida von Gilly(1802-1803) oraz mapach Reymanna z początku XIX wieku. Znajdował się na rzecze Luciąży, na granicy włości mierzyńskich tuz za wsią Wilkoszewice ( na północny wschód od tej wsi).

Jest to fragment mojej książki" Szkice z dziejów Mierzyna", która ukazała się w roku 2018.